Ukiyo-e: de vlietende wereld
Met “de vlietende wereld” of the floating world wordt het uitgaansdistrict in Japanse steden bedoeld, meer specifiek vanaf het einde van de Japanse burgeroorlog in de 17e eeuw. In deze periode, waarin veel samurai niet langer met oorlogvoering bezig waren, zochten zij andere vormen van amusement.
In de klassenmaatschappij van die tijd stond de shogun, samen met zijn daimyos (landheren), aan de top. Daaronder bevonden zich de samurai, gevolgd door boeren en ambachtslieden. Op de onderste trede stonden de handelaren. Deze handelaren wisten echter geleidelijk hun gebrek aan sociale status te compenseren door rijkdom te vergaren, vaak zelfs meer dan de samurai!
Japan kende destijds al een kunstvorm die voorzag in goedkope prenten die ook door de lagere klassen betaalbaar waren. Deze techniek, de blokdrukkunst, was afkomstig uit China. Eerst werd een schilderij gemaakt, waarna men de afbeelding op een houten blok overzette. Vervolgens werd dit hout uitgesneden om een drukvorm te creëren. Het blok werd met inkt bestreken, waarmee men meerdere afdrukken van het origineel kon maken. Vanaf het midden van de 18e eeuw werden meerdere blokken gebruikt om kleuren te combineren, wat bekendstaat als nishiki-e.
Deze betaalbare kunst richtte zich aanvankelijk op de arme handelaren (de onderste sociale klasse). Vanwege de thematiek, esthetiek en massaproductie werd het lange tijd niet als serieuze kunst beschouwd. Echter, in de Edo-periode werden de handelaren steeds rijker en de samurai steeds armer. Hierdoor konden kunstenaars die voor deze nieuwe rijken werkten beter verdienen, waardoor ze zich steeds verder specialiseerden en hun technieken konden verfijnen.
De handelaren woonden vooral in de steden, waar ze hun rijkdom konden besteden in de populaire uitgaanswijken met kabuki-theaters, sumoworstelaars en geisha’s. Deze zogeheten vlietende wereld was een droomwereld die steeds meer mensen aantrok. De kwaliteit van de ukiyo-e prenten, die dit leven uitbeeldden, bereikte grote hoogten en inspireerde later ook westerse schilders als Van Gogh en Monet!
Hieronder vind je ter introductie enkele beroemde kunstenaars en voorbeelden van hun werk:
(alle afbeeldingen komen van Wikimedia commons)
1. Hishikawa Moronobu (1618 CE – 1694 CE)
2. Torii Kiyonaga (1752 – 1815 CE)
Hij behoorde tot de Torii-school, die gespecialiseerd was in publiciteitsborden voor de Kabuki-theaters. Aanvankelijk richtte hij zich op afbeeldingen van Kabuki-acteurs, maar later maakte hij ook bijin-ga (afbeeldingen van mooie dames). Hij werd geadopteerd door de Torii-familie en kende geen artistieke jeugd. Zijn bijin-ga werden later nagevolgd en uiteindelijk overtroffen door Harunobu en Utamaro. Toch worden alle drie gerekend tot de grote meesters van de ukiyo-e-kunst.
3. Suzuki Harunobu (1725 CE – 1770 CE)
Hij introduceerde de veelkleurige Nishiki-e in 1765 CE, hij is vooral gekend voor zijn Bijin-ga (Contemporary beauties) en Shunga (erotische prenten) maar daarnaast werd hij ook gekend omdat hij naast geisha’s, acteurs en sumo-worstelaars ook straatverkopers, loopjongens en dergelijke uitbeelde, waardoor we een ruimer blik op de periode krijgen.
4. Utagawa Kunisada (asa Toyokuni III) (1786 CE – 1865 CE)
Was in zijn tijd een trendsetter en de meest populaire artiest, bekender dan Hokusai en de rest. Hij heeft ongeveer 30.000 blokprints ontworpen. De Europese verzamelaars van einde 19e en begin 20e eeuw vonden hem samen met Kuniyoshi en Hiroshige inferieur aan de klassieke ukiyo-e werken. Later werden Kuniyoshi en Hiroshige wel opgewaardeerd, maar Kunisada moest nog wachten tot de jaren ’90 van de 20e eeuw voor hij eindelijk erkend werd als een van de grootmeesters van de kunst. Hij maakte vooral portretten van Kabuki acteurs, maar zijn volume was zo groot dat hij ook veel bijin-ga en sumo-worstelaars portretteerde. Ook heeft hij veel prenten gemaakt over ‘the tale of Genji’. Bijna de helft van de overblijvende ukiyo-e’s zijn van zijn school.
5. Uttagawa Hiroshige (Ando Tokutaro) (1797 CE – 1858 CE)
Beschouwd als de laatste grote ukiyo-e artiest. Hij heeft veel beroemde prenten gemaakt en heeft een grote invloed uitgeoefent op de impressionisten Monet, Manet en vooral Van Gogh, die enkele van zijn prenten heeft nageschilderd. Hij is vooral gekend voor zijn landschappen, met dikwijls een verrassende compositie en dikwijls een groot onderwerp op de voorgrond.
6. Katsushika Hokusai (1760 CE – 1849 CE)
hij heeft in alle genres bekende werken gemaakt, maar is vooral gekend voor zijn landschapsschilderijen. Vooral de 36 zichten op Mount Fuji zijn wereldbekend. Hij was van arme afkomst en begon zijn carriere als houtsnijder en zo kon hij leerling worden van een beroemde ukiyo-e artiest, maar omwille van artistieke onenigheid moest hij daar al snel weer vertrekken. Ook met de volgende leermeester waarmee hij optrok kreeg hij artistieke meningsverschillen en moest hij vertrekken. Hij kende lange periodes van armoede, trouwde 2 keer, belande opnieuw diep in de schulden door toedoen van zijn zoon en kleinzoon. Hij maakte ongeveer 30.000 prenten waaronder ook een prachtige manga over het dagelijkse leven in Edo. In zijn eigen tijd was hij niet zo bekend of invloedrijk, maar veel van zijn prenten kwamen na de opening van Japan in het Westen terecht waar ze wel een grote invloed uitoefenden op de impressionisten.
Op zijn doodsbed zei hij: ‘mocht de hemel mij nog 10 jaar geven, dan zou ik een echte schilder kunnen worden.’ Hij werd vooral door zijn dochter verzorgd, die zelf prachtige prenttekeningen heeft gemaakt.
7. Katsushika Oi (1800 CE – 1866 CE)
Zij was de dochter van Hokusai. Ze trouwde met een andere blokprent-kunstenaar, maar na 3 jaar was er een scheiding, naar verluid omdat zij hem altijd bekritiseerde omwille van de middelmatigheid van zijn werken… Ze zou nooit meer hertrouwen en ging terug bij haar vader wonen en samen waren ze altijd bezig met het maken van nieuwe prenten, zonder dat ze zich veel kommerden voor de rest… hun huis was berucht wanordelijk. Zij is vooral gekend voor haar mooie vrouwenportretten. Waarschijnlijk zijn een aanzienlijk deel van de 35.000 prenten van Hokusai in feite door haar gemaakt, maar er zijn slechts enkele die officieel aan haar kunnen toegewezen worden.
8. Toshushi Sharaku (Actief 1795 CE)
Al zijn werken zijn gemaakt in 10 maanden in 1794-1795
In totaal slechts 145 werken van hem daarvan zijn er 600 originele prints over waarvan 100 in Japan. Hij is ook gekend voor het gebruik van mica poeder in de achtergronden.
“Sharaku designes likenesses of Kabuki actors, but because he depicted them too truthfully, his prints did not conform to accepted ideas, and his career was short”
Weinig geapprecieerd, waarschijnlijk omdat hij de portretten niet idealiseerde en dus minder flatterend maakte. Hij werd wel populair bij westerlingen op het einde van de 19e eeuw, waarna hij ook in Japan herontdekt werd.
Arashi Ryūzō I as Ishibe Kinkichi had de hoogste opbrengst van een ukiyo-e van die tijd (veiling in 2009): 389.000 € in Parijs. Otani Oniji II as Yakko Edobei is 1 vd bekendste ukiyo-e’s ter wereld geworden
9. Kitagawa Utamaro (1753 CE – 1806 CE)
Hij was de meest bekende artiest in Japan tijdens zijn leven en heeft grote invloed uitgeoefend op de impressionisten van Europa. Er zijn van hem meer dan 2.000 prints. Hij is ooit in de gevangenis gezet omwille van afbeeldingen van Toyotomi Hideyoshi, die ze niet flatterend vond. Zijn Fukaku Shinobu Koi heeft het record gebroken op een veiling: 745.000 €
